2026, Volume 131, Issue 2
Więzienie: między monastyczną przeszłością a inżynierią społeczną przyszłości
Jarosław Szymanek1
-------------------------------------------------------------------------------------------------
1Akademia Wymiaru Sprawiedliwości
Streszczenie
Artykuł prezentuje interdyscyplinarne podejście do instytucji więzienia, przedstawiając jego ewolucję w Europie. Punktem wyjścia są rozmaite obrazy więzienia z literatury pięknej, w której rzadko kiedy więzienie oznacza jedynie fizyczną izolację. Znacznie częściej więzienie symbolizuje zniewolenie egzystencjalne, walkę o godność, systemowy ucisk lub wewnętrzną izolację człowieka, albo sprzeciw wobec systemu, losu czy niesprawiedliwości, tudzież własną przemianę, wykuwanie ducha, charakteru itp. Jednym z częstszych motywów więzienia w literaturze jak klasztor. Wystarczy przywołać Imię róży Umberta Eco, w której przedstawiona została wizja monastyru jako miejsca występku, przestępstwa i grzechu. To jest punkt wyjścia dla ukazania kanoniczno-kościelnych źródeł kary więzienia, która powstała na przełomie XII i XIII wieku w klasztorach jako kara dyscyplinarna (korporacyjna). Szybko stała się ona karą karną, która w Kodeksie karnym Napoleona z 1810 r. została zlaicyzowana. W tej formie przetrwała właściwie do dziś, ale w latach 90. XX w. zaczęła być krytykowana. Pojawiła się koncepcja tzw. nowej penologii, która zredefiniowała karę więzienia. Nowa penologia zakłada, że kara pozbawienia wolności jest karą eliminacyjną, którą powinno się stosować wobec najbardziej poważnych przestępstw, a co za tym idzie relatywnie rzadko. Mniejsze czyny zabronione powinny być natomiast penalizowane alternatywnymi karami, które będą zarówno tańsze, z punktu widzenia państwa, jak i – z dużym stopniem prawdopodobieństwa – bardziej wychowawcze, w tym sensie, że w mniejszej skali skutkujące tzw. powrotem do przestępstwa.
Słowa kluczowe
więzienie, kara, średniówce, nowa penologia, humanistyczne więzienie
Prison: Between a Monastic Past and the Social Engineering of the Future
Summary
This article presents an interdisciplinary approach to the institution of the prison, outlining its evolution in Europe. The starting point is the diverse portrayal of prisons in literature, where confinement rarely signifies mere physical isolation. Far more often, the prison symbolizes existential subjugation, a struggle for dignity, systemic oppression, or a person’s internal isolation; it may represent defiance against the system, fate, or injustice, or signify personal transformation and the forging of spirit and character. One recurring literary motif is that of the prison as a monastery—a prime example being Umberto Eco’s The Name of the Rose, which depicts the monastery as a site of vice, crime, and sin. This serves as a springboard for examining the canonical and ecclesiastical origins of imprisonment, which emerged in monasteries at the turn of the 13th century as a disciplinary (corporate) sanction. It soon evolved into a criminal penalty, eventually becoming secularized in the Napoleonic Penal Code of 1810. While it has persisted in this form to the present day, the practice faced criticism in the 1990s with the emergence of the so-called "new penology", which redefined the nature of imprisonment. The new penology posits that incarceration is a measure of incapacitation — reserved for the most serious offenses and, consequently, applied relatively infrequently. Conversely, minor offenses should be penalized with alternative sanctions that are both less costly from the state's perspective and – in all likelihood – more rehabilitative, in the sense that they are less likely to result in recidivism.
Keywords
prison, punishment, medieval period, new penology, humanistic prison